Geweldloos verzet

Op de laatste zaterdag van februari 2011 stond in de Volkskrant een artikel over de man die met zijn boeken over geweldloze acties van beslissende invloed is geweest op de val van Mubarak. Hij heet Gene Sharp, is 83 jaar, woont in een arbeiderswijk in Boston en leeft daar samen met zijn dikke hond tussen de boeken. De dictators vrezen hem omdat jongeren uit Egypte, Tunesië en andere Arabische landen zijn tips ter harte nemen en op deze wijze aangetoond hebben zeer effectief te zijn in het ten val brengen van autoritaire regimes. Gene Sharp heeft uitgebreid onderzoek gedaan naar geweldloos verzet en in zijn boeken duikt af en toe Nederland op met onder meer de strijd in de 16e eeuw tegen Filips de II en het geweldloze verzet tegen de Duitsers dat bijzonder effectief was.
Het brengt mij meteen in herinnering een wonderlijk boekje dat in de samenwerkingscollectie van de Overijsselse bibliotheken is opgenomen. Het boekje heet ‘Geruisloos verzet’ en is 47 pagina’s dik. Het is een verslag hoe een groep ambtenaren op effectieve wijze verzet bood aan de maatregelen van de Duitsers. Duitse maatregelen zoals de Arbeitseinsatz, de voedseldistributie en het onderscheid tussen Joden en niet Joden waren succesvol door de perfecte Nederlandse bevolkingsadministratie. Met de Jodenvervolging en het oproepen van Nederlanders voor de Arbeitseinsatz (verplicht in Duitsland werken) doken veel mensen onder. Omdat voedsel en belangrijke producten op de bon gingen was het voedseltekort voor onderduikers nijpend en ging men persoonsbewijzen vervalsen. Maar waterdicht was dit systeem niet omdat de personen niet geregistreerd stonden in het bevolkingsregister. Ambtenaren wisten dit te saboteren door onder meer de ‘lijkjesmethode’ te ontwikkelen. Overledenen werden administratief weer tot leven gewekt, de sterfakte werd verdonkeremaand en een onderduiker nam de persoonsgegevens over. Dit werkte goed maar na verloop van tijd kregen de Duitsers argwaan en gingen ze over tot de invoer van een Tweede Distributiestamkaart die nagenoeg niet te vervalsen was. Toch zagen de ambtenaren weer kans een methode te ontwikkelen waarop dit kon worden omzeild. Woedend waren de Duitsers. Als vergelding namen ze namen straffe maatregelen tegen overtreders van de door Rauter ingevoerde Tweede Distributiestamkaart. In het Overijsselse Bathmen waren de frauderende ambtenaren Breunese, Horseling en Witholt van het voedseldistributiekantoor de eerste slachtoffers. Ze werden zwaar gestraft, opgesloten in de bunker van Vught en uiteindelijk overgebracht naar het concentratiekamp Sachsenhausen bij Oranienburg waar ze alle drie het leven lieten.

Bronnen:
Geruisloos verzet : De TD-groep tijdens de Duitse bezetting; Een voorbeeld van geweldloze verdediging / Hans Buiter, I. de Haes (Serie: Kerk en vrede brochures; no. 9). ISBN: 9061841321 Annotatie: Met lit. opg. Formaat: 47 p : ill , 21 cm
Amersfoort: De Horstink 1982.
Recensie: Op basis van een scriptie ontstond deze brochure van de Kerk en Vrede-serie. Men wil het beeld van het verzet in Nederland wat vollediger maken, door nu ook de zelden besproken mogelijkheid van geweldloos verzet tegen de Duitse terreur te behandelen. De zgn. TD-groep illustreerde hoe men zónder voorbereiding een tamelijk vérgaande samenwerking tussen ambtenaren kon opbouwen, die gezamenlijk de Duitse distributiemaatregelen poogden te saboteren. Soms met niet gering succes. Vooral willen de auteurs wijzen op de kansen tot Sociale Verdediging, die ze als alternatief zien voor bewapening en de andere aanpak, het gewapende verzet tijdens een bezetting.

1940–45 Een analyse van het verzet
Geschreven door leden van de voormalige verzetsgroep TD
In de W.O. II was er het zogenaamde 'Burgerlijk verzet' en het 'Gewapend verzet'. Een van de burgerlijke verzetsgroepen noemde zich de ‘TD groep’ (Tweede Distributiestamkaart groep). In deze context analyseerden in 1945 enkele leden van deze groep de maatregelen van de bezetter en de tegenmaatregelen die de TD groep hierop nam.
Beide boeken zijn via de Overijsselcatalogus te leen.